Inni piszą tylko
o pogodzie...

Internetowa strona naszego pisma zawiera tylko niektóre artykuły bie- żącego numeru, często ich wybra- ne fragmenty.

Nie zapomnij
o prenumeracie
wersji drukowanej

Aktualne numery Le Monde diplo- matique można także nabyć w sieci Empików oraz w salonikach praso- wych Ruchu i Kolportera.

Więcej o prenumeracie

Fidel Castro ogranicza swoje zaangażowanie polityczne w kontekście, który bardzo różni się od sytuacji zapaści gospodarczej w minionej dekadzie. Kuba borykała się wówczas z niezliczonymi konspiracjami, w warunkach izolacji regionalnej i neoliberalnej wrogości. Natomiast w dzisiejszej scenerii dominują porażki Busha i jego najbliższych sojuszników. Z tego względu prestiż rewolucji i pamięć o Che Guevarze znów przybrały na sile we wszystkich ruchach społecznych, a wenezuelska solidarność pozwoliła załagodzić na wyspie wiele trudności.

Wrócił wzrost gospodarczy i dzięki dochodom z turystyki oraz nowym produktom eksportowym zmniejszyły się udręki energetyczne. Wzrosły również możliwości produkcyjnego wykorzystania kwalifikacji zawodowych, które posiada ludność. Rewolucja współżyje jednak z nierównościami społecznymi, które stworzyła zdolaryzowana enklawa i wiele jest interesów dążących do zapewnienia narodzin nowej burżuazji.

Kuba nie może się izolować. Ponieważ północnokoreański bunkier to najgorsze wyjście, konieczne jest sięgnięcie po mechanizmy rynkowe i stowarzyszenia z inwestorami zagranicznymi, które w innych okolicznościach by się odrzuciło. Możliwa jest ścieżka prowadząca do restauracji kapitalizmu. Nie gnieździ się ona na małych rynkach, w handlu nieformalnym i pracy na własny rachunek, lecz w międzynarodowych koneksjach pewnych elit. Środowiska te są zainteresowane dowodzeniem modelem socjalliberalnym uzgodnionym z Europą lub schematem autorytarnym pokrewnym precedensowi chińskiemu.

Jednak dotychczas rewolucja zdementowała wszelkie fatalistyczne prognozy, które przepowiadały jej zawalenie się. Antecedencje te powinny skłonić do umiaru osoby spekulujące o formie, którą przybierze nawrót do kapitalizmu. Odnowa socjalistyczna jest wykonalna na gruncie systemu politycznego prawdziwej demokracji. Pożywką dla takiej opcji mogłaby być podwójna – antyimperialistyczna i egalitarystyczna – tożsamość, która cechowała najważniejszy latynoamerykański czyn rewolucyjny XX w. Kuba szykuje nam jeszcze wiele niespodzianek.

Tymczasem w Ameryce Łacińskiej, po latach, w których uwagę skupiano wyłącznie na demokracji i neoliberalizmie, na nowo zaczynają się dyskusje o rewolucji. Nowa fala buntów społecznych, polityczny odwrót konserwatystów i trudności, z którymi boryka się imperializm, gdy chce posunąć się do interwencji, zmąciły prawicowe przepowiednie końca wstrząsów rewolucyjnych. Konformizm lat 90. zderza się z rozpędem, którego w kilku krajach nabierają przeobrażenia społeczne.

Dawne wyobrażenia o rewolucji jako akcie konspiracyjnym odpływają wraz z prawicą, podobnie jak psychologiczne interpretacje ludowej niesubordynacji. Oba te podejścia pomijają motywacje polityczne zrywów rewolucyjnych. Uproszczona identyfikacja z wandalizmem czy frustracją osobistą nie wyjaśnia podmiotowej roli najlepiej zorganizowanych środowisk uciskanych ani związków wielkich wstrząsów społecznych z kryzysami.

Tezy gradualistyczne, które kojarzą rewolucję z gorączką czy burzami, ignorują społeczny charakter takiego wydarzenia. Zgodnie z nimi, kapitalizm to normalna i wieczysta forma funkcjonowania społeczeństwa; przemilczają one historyczne oparcie mitów, które generują rewolucje.

Koncepcja marksistowska eksponuje fakt, że współczesne rewolucje biorą się z obiektywnych sprzeczności kapitalizmu, i rolę podmiotów społecznych w ich rozwoju. Natomiast strukturalizm zwraca niewielką uwagę na obie te determinanty i ogniskuje swoją uwagę na rywalizacjach między elitami narodowymi. Pierwsze podejście odróżnia rewolucje burżuazyjne, które wydały na świat kapitalizm, od rewolucji socjalistycznych, które dążą do przezwyciężenia tego ustroju. Bada ono poziomy świadomości i zasięgi geograficzne cechujące oba te procesy. Drugie podejście, odrzucając tę typologię, nie potrafi naświetlić specyficznego sensu każdego zrywu i wznosi sztuczną zaporę między rewolucjami klasycznymi a współczesnymi.

Zastosowanie pojęcia rewolucji burżuazyjnej w stosunku do Ameryki Łacińskiej pozwala zrozumieć niedokończoną dynamikę historyczną. Wyjaśnia przyczyny procesu, który po wczesnym sukcesie antykolonialnym przeżył upadek, gdy przyszła kolej na tryumfy oligarchii i procesy imperialistycznej rekolonizacji. Od początku XX w. konsolidacja kapitalizmu i konserwatywny zwrot klas panujących wyczerpały żywotność rewolucji burżuazyjnej.

Wszystkie współczesne rewolucje były i są narodowe, polityczne, demokratyczne, agrarne lub socjalne. Aby w pełni osiągnąć swoje cele, muszą obrać kurs antykapitalistyczny, który klasy panujące usiłują zdławić, aby zaprowadzić różne modele akumulacji kapitału. Z takiego zgniecenia dążeń ludowych wyłaniają się rozmaite odmiany odnowy ucisku kapitalistycznego.

Przeciwstawny kurs na radykalizację socjalistyczną pozwoliłby załatwić porachunki z przeszłością i przystąpić do budowy społeczeństwa postkapitalistycznego. Dyskusja o ścieżkach emancypacji jest o wiele ważniejsza niż spory o ewentualne warianty rozwoju kapitalizmu.

Claudio Katz
tłum. Zbigniew M. Kowalewski

Autor jest profesorem ekonomii na uniwersytecie w Buenos Aires, pracownikiem naukowym w argentyńskiej Krajowej Radzie Badań Naukowo-Technicznych (CONICET) oraz czonkiem kolektywu Lewicowych Ekonomistów (EDI).

Powrót do początku tekstu